Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/2807498/22082010.aspx

Goc tich ho Ho cua vua Quang Trung
The pha dong ho Tay Son tai Bao tang Tay Son - Binh Dinh - Anh: Ho Xuan Ha
Sau loat bai Hanh trinh tim mo Ho Quy Ly tren Bao Thanh Nien, chung toi nhan duoc phan hoi cua nhieu ban doc muon giai thich them ve lai lich ho Ho cua vua Quang Trung - Nguyen Hue (tuc Ho Thom). Bai viet duoi day se gioi thieu mot so tai lieu theo yeu cau tren.

Manh moi xuat hien cua dong ho Ho (Tay Son) tren dat Quy Nhon - Binh Dinh xua kia lien quan den cuoc noi chien khoc liet trong lich su nuoc ta thoi Trinh - Nguyen phan tranh the ky 17. Bay gio quan Trinh chiem Dang Ngoai, quan Nguyen o Dang Trong. Hai ben gianh dat, tranh dan, danh nhau 7 lan trong khoang 45 nam, tinh tu tran dau tien nam 1627 den tran cuoi vao 1672. Khoang thoi gian nay, ho Ho da co mat tren dat Nghe An (thuoc chua Trinh) tu 700 nam truoc, ma ong to khai sang la Trang nguyen Ho Hung Dat.

Chung toi da tiep xuc voi mot so ba con ho Ho o mien Trung, mien Bac, cung nhu tai TP.HCM, va duoc cho xem nhieu tai lieu ve gia pha, mot so su lieu va cac tac pham lien quan. Trong so do co cuon Ho Ho trong cong dong dan toc Viet Nam do Ho Si Giang bien soan da tai ban den lan thu 7 boi NXB Van hoa thong tin va NXB Tong hop TP.HCM, duoc Ban lien lac ho Ho toan quoc xem la “tieng noi chinh thuc” pho bien trong moi ky hop mat. Trong cuon sach co viet ro: “Ho Ho la ho lau doi o xu Nghe. Ke tu Trang nguyen Ho Hung Dat lap nghiep o huong Bao Dot (thuoc xa Quynh Lam, huyen Quynh Luu, tinh Nghe An) den nay da tren 1.000 nam (…). Ho Hung Dat nguoi Triet Giang. Triet Giang xua (Ngo Viet) nam trong dai dat Bach Viet, bi Han toc tran xuong Han hoa (la toc Viet cuoi cung bi Han hoa). Dan toc Viet Nam la Lac Viet (va la dan toc) duy nhat khong bi Han hoa. Cac nha khao co hoc, su hoc deu xac nhan to tien xa xua cua nguoi Bach Viet va Lac Viet co quan he mat thiet voi nhau. Vay Ho Hung Dat nguon goc la nguoi toc Viet thuoc phuong Nam Trung Quoc (…) da dat chan den Bao Dot (khoang nam 947-951) xay dung nen mong dau tien cua dong ho Ho trong cong dong dan toc Viet Nam”. Ong la “mot tri thuc lon cua thoi dai ay, da dau trang nguyen, da lam quan, nhung da lui ve tro thanh mot nhan si an dat, gan bo voi nhan dan, khong tranh ba do vuong. Con chau ong phat trien o hai chau Hoan va Dien (Nghe An - Ha Tinh ngay nay - NV) va nhieu noi tren dat nuoc”.

Theo Dai Viet su ky toan thu, Ho Hung Dat duoc cu sang lam thai thu o chau Dien, song: “cung co thuyet cho rang ong sang Giao Chau (Viet Nam) lanh nan va duoc cu lam quan. Quoc su trieu Nguyen viet ong troi dat va duoc lam quan o chau Dien. Thuyet nay xet ra co phan hop ly hon”. Ong von dong lieu voi Dinh Cong Tru (than sinh Dinh Bo Linh), vi the Dinh Bo Linh co biet ong. Khi Dinh Bo Linh muon day binh dep cac su quan da den gap Ho Hung Dat tham do xem ong co y day quan hay khong. Ong da tho lo voi Dinh Bo Linh chi mong lam tron phan su cua nguoi dan, “de cho Dinh Bo Linh yen long, ong gio kiem len the “Van dai vi dan”, nghia la van doi lam dan, hay van doi vi dan. Ong lo viec cay ruong, chieu mo dan phieu tan, lap ap trai”.

Goc cua ho Ho la o dat Bao Dot (Quynh Lam, Quynh Luu, Nghe An) voi hai tong phai. Mot tong phai o chau Dien (truong) va mot o Thanh Hoa (thu). Va chau 15 doi cua to Trang nguyen Ho Hung Dat co: Ho Quy Ly, Trang nguyen Ho Tong Thoc, Quan linh hau Ho Han, Hoan quan cong Ho Nhan va chau 27 doi co hoang giap Ho Si Dong, nu si Ho Xuan Huong, Tu nhan hau Ho Phi Tu va anh hung dan toc: vua Quang Trung (tuc Ho Thom - Nguyen Hue). Theo Ta Chi Dai Truong: “Co mot dieu chac chan la to tien Tay Son goc o Nghe An. Dai Nam nhat thong chi cho biet Nghe An co nhung chi nhanh ho Ho, do dai khoa lam quan lon. Chien tranh 1945-1954 con may man giu duoc Ho ton the pha de biet them duoc mot Ho Xuan Huong trong dong doi danh gia ay (...): “Vay thi khoang 100 nam sau khi vao Nam, ho Ho Nhan Son co the da duoc an sap tai lang Tay Son thuoc huyen Phu Ly, qua cac doi thi sinh ra Nhac va hai nguoi em la Binh (tuc Ho Thom - Nguyen Hue) va Lu”.

Chinh khoang thoi gian khoi lua tuong tan Trinh - Nguyen dang boc cao ay (1655 - 1657), hat giong ho Ho da theo ngon gio ly loan bay tan ve phia Nam. Trong so nguoi bi quan Nguyen dua di khai khan ruong dat tai ap Tay Son co Ho Phi Khanh, la ong to 4 doi cua anh em nha Tay Son. Mot tai lieu lich su ghi: “Luc bay gio o huyen Phu Ly, dat Quy Nhon co nguoi ten la Nguyen Nhac khoi binh (…). Nguyen ong to 4 doi cua Nguyen Nhac la ho Ho cung mot to voi Ho Quy Ly ngay truoc, nguoi o huyen Hung Nguyen, dat Nghe An, gap luc chua Trinh, chua Nguyen danh nhau, bi bat dem vao o ap Tay Son thuoc dat Quy Nhon. Den doi ong than sinh la Ho Phi Phuc doi nha sang o ap Kien Thanh, nay la lang Phu Lac, huyen Tuy Vien, sinh duoc 3 nguoi con: truong la Nhac, thu la Lu, thu ba la Hue”. Tran Dinh Ky trong bai Que me nha Tay Son viet ro: “Cac tai lieu da cong bo cung deu cho rang to tien cua cac thu linh Tay Son von ho Ho o Nghe An. Den giua the ky 17, ong to 4 doi cua Nguyen Hue bi chua Nguyen bat vao Dang Trong cung voi nhieu tu binh khac dua di khai hoang lap ap o vung Tay Son thuong dao (phu Quy Nhon). Den doi ong Ho Phi Phuc lay vo la Nguyen Thi Dong (sinh cac anh em Ho Thom), chuyen ve o que vo tai lang Phu Lac thuoc Tay Son ha dao, ky ngu tai que vo, que me (nay thuoc Binh Dinh). Theo Dai Nam nhat thong chi, day la tuc le pho bien cua nguoi Binh Dinh xua (…). Phu Lac tro thanh que huong thu hai cua dong ho Ho o Dang Trong”.

Rat nhieu tac gia khac nhu Hoa Bang, nha gia pha hoc Nguyen Duc Du, nha su hoc Nguyen Phuong, nha van Van Tan, nha tho Le Minh Quoc (qua bo sach Ke chuyen danh nhan Viet Nam), nha nghien cuu Vu Ngoc Lien, Pham Van Son (voi cac bai khao ve Tay Son) deu nhac den lai lich ho Ho (goc Nghe An) cua vua Quang Trung - Nguyen Hue. Vay tai sao anh em ho Ho lai doi sang ho Nguyen (la ho me)?

De tra loi, mot so su kien lich su va boi canh thoi truoc da duoc nguoi ho Ho thoi nay dan chung. Nhu chua Nguyen, han nhien phai de mat chu y den cac luu dan dua tu dat chua Trinh vao khai khan phia Nam. Quan Nguyen khong khoi de phong tam ly thu nghich cua cac luu dan bi day xa xu, bi dua di khai hoang o chon nui rung xa la, vang ve kia. De tranh cap mat tap trung do xet, nen khi khoi nghia, anh em Tay Son phai lay ho me (Nguyen) thay vi ho goc “mang san” tu Nghe An vao (Ho). Viec thay ten doi ho xet ra cung chang lay gi lam la, nhu Ho Si Giang giai thich: “Co noi, co luc vi bi o ep, mot so nguoi phai doi sang ho khac. Tuy vay, chi co mot so nguoi thay ten doi ho o tung noi, tung luc, ho Ho ve co ban van dung vung. Co nguoi doi ho, gap buoi hanh thong da tro lai ho Ho nhu Ho Quy Ly (truoc lay ho Le: Le Quy Ly). Co nguoi biet la dong doi ho Ho nhung vi nhieu ly do nen van giu ho moi doi nhu truong hop vua Quang Trung. Ngay ca gan day, co mot so nguoi vi ly do chinh tri phai doi sang ho khac; nay da tro lai ho Ho nhu truong hop ong Ho Van Phuc - con ong Ho Van An (ong An tham gia phong trao yeu nuoc cua Nguyen Thai Hoc, de tron tranh su truy lung cua thuc dan Phap da doi sang ho Nguyen, nay hon 50 nam, con ong da lay lai ho Ho). Nguoc lai, cung co mot so truong hop von la ho Nguyen, ho Hoang… lam nghia tu cho ho Ho (chau ngoai) vi on sau nghia nang nen qua bao nhieu doi van giu nguyen ho me (Ho). Mot so nguoi goc ho Ho, hoac lam nghia tu, hoac vi mot ly do nao do, doi sang ho Nguyen, ho Ha, ho Bui, ho Mai, ho Vu, ho Le… nay van giu nguyen ho ay”.

Rieng Nguyen Hue (Ho Thom) doi ho doi ten de tranh su do xet cua quan Nguyen vi da tung la hoc tro cung cua mot nhan si co tu tuong phan khang duong thoi la giao Hien. Giao Hien co nguoi ban rat than, thuoc hang “tu tru dai than” (Noi huu) duoi trieu Vo Vuong la Truong Van Hanh. Truong Van Hanh luc bay gio chong lai su long quyen cua Truong Phuc Loan (cau vua). Sau Truong Phuc Loan giet Truong Van Hanh, giao Hien thuong tiec nguoi ban tri ky, lai ngai se co ngay den luot minh bi hai, nen da bo Phu Xuan (Hue) vao song o ap Yen Thai (Quy Nhon), mo lop day hoc. Trong so hoc tro co 3 anh em nha Tay Son. De tranh su dom ngo cua quan Nguyen luc ban dau khi thanh the chua lon, co the bat loi, anh em Tay Son doi tu ho Ho sang ho Nguyen. Dieu nay Tran Trong Kim trong Viet Nam su luoc nhan xet anh em ong Nhac luc dau chieu quan “moi lay ho me la Nguyen de khoi su cho de thu phuc nhan tam, vi rang dat trong Nam thoi ay van la dat cua chua Nguyen!”. 

Theo Bao tang Tay Son, tinh Binh Dinh, nguon goc gia toc anh em Nhac - Hue - Lu von dong doi ho Ho o Quynh Doi, con chau Ho The Anh (con goi la Ho Si Anh, sinh 1618) trung hoi thi tam truong (tuong duong pho bang trieu Nguyen). Nam Vinh Thinh thu nhat doi Le Than Tong (1658) lam quan den Ho bo Ta Thi Lang tuoc Dien trach hau. Ho The Anh sinh duoc 5 nguoi con trai la Ho The Viem (sinh do), Ho Phi Co (hoi thi tam truong), Ho Danh Luu, Ho Phi Tich (hoang giap) va Ho Phi Doan. Ho The Viem sinh Phi Khang.

Phi Khang sinh duoc 5 nguoi con trai la Ho Phi Tru, Ho Phi Phu, Ho Phi Tho, Ho Phi Phuc, Ho Phi Huong. Tu Quynh Doi, Ho The Viem doi nha len Nhan Ly (tuc Nhan Son thuoc Quynh Hong - Quynh Luu Nghe An), roi lai don vao thon Thai Lao, phu Hung Nguyen, Nghe An. Tu Thai Lao, Ho Phi Khang (nhieu sach chep la Ho Phi Khanh), Ho Phi Phuc di cu vao Dang trong. Buoc dau lam an o huyen Tuy Vien (nay la huyen An Nhon). Sau do Ho Phi Phuc lay ba Nguyen Thi Dong o Tay Son ha sinh ra Nhac, Hue, Lu va mot gai ut. Mo cua ong Ho Phi Phuc va ba Nguyen Thi Dong con di tich o nui Long Cuong thuoc lang Kien My, Binh Khe, Binh Dinh.

Trich tai lieu cua Ho Si Giang

Giao Huong