Xem bản tiếng việt đầy đủ tại đây : http://thethao60s.com/index/1012812/27122007.aspx

Co mot “ong vua” tren dinh Lung Cau?
Khong ai dam vao mieu tho "vua" Gia Long tren dinh Lung Cau.

Trong chuyen vao ban Lung Cau (xa Ban Phung, Hoang Su Phi, Ha Giang) cao hon 2.000m tren day Tay Con Linh, toi da duoc ba con dan toc La Chi o day say sua ke ve vi vua cua minh voi nhung cau chuyen duom mau huyen thoai, song cung khong it nhung chung cu thuyet phuc. Do la vi vua cua nguoi La Chi co ten Gia Long. Dieu dac biet la su sach khong thay nhac gi den vi vua nay, nhung nhung cau chuyen huyen thoai ve ong, dac biet la kho vang duoc chon theo thi hai cua ong thi den gio van rat thoi su.

Trong cau chuyen vui ben noi thang co dang hong giua cho huyen Hoang Su Phi, sau khi "tay tay" voi may bat ruou ngo, ong Hoang Quoc Trieu, Truong phong Phong Y te huyen teu tao: “Dot nay suc khoe yeu qua, nhin thay vo ma cu tho dai thuon thuot, lai phai di gap “hoang thuong” Gia Long xin it re cay cua cu ve ngam ruou uong thoi. Chu co di cung anh khong? Thu vi lam...”.

Nghe ong Trieu ke ve mot vi vua cua nguoi La Chi va mot vi thuoc cuong duong cuc quy moc day quanh mieu tho cua ong, toi thay to mo, nhung khong tin lam.

Ai cung biet co vua Gia Long thoi Nguyen, nhung co le rat it nguoi nghe nhac den ten mot ong vua Gia Long cua nguoi La Chi, mot trong so nhung dan toc it nguoi nhat Viet Nam, hien chi co chung 8.000 nguoi o Ha Giang.

Vay la “doan tham hiem” gom ong Trieu, Truong phong Phong Y te huyen Hoang Su Phi; Tran Huu Tuong, nhan vien ke toan khach san Song Chay; mot can bo Phong Y te huyen va toi len duong vao xa Ban Phung.

Di xe may tu sang den chieu thi chung toi bo qua duoc 30km duong, ma cho thi da hoc, cho thi bun ngap banh xe.

Tren do cao 2.000m cua day Tay Con Linh nay, troi luc mua luc nang that thuong. Ben nay ngon nui nang am, nhung vong sang ben kia thi may dac quanh tu thung lung len den dinh nui, roi mua dam de suot ngay dem, ho cho nao lanh buot cho do. Gio tren Tay Con Linh quanh nam cu long lon chay tren nhung trien nui.

Sau mot dem huong cai lanh khung khiep cua Tay Con Linh, som hom sau, khi tieng ga trong ban cua nguoi La Chi cat tieng gay, Chu tich xa Vuong Duc Sinh da danh thuc chung toi day de len duong len ban Lung Cau. Phai di that som may ra moi kip ve. 

Dung duoi UBND xa, nhin thay dinh Lung Cau chim trong may mu. Phia duoi dinh nui la diem truong Lung Cau, lop ton trang xoa, trong nhu cai chuong chim treo o giua duong len troi. Dinh Lung Cau, dinh Gia Long nam ben day Tay Con Linh va cao gan bang dinh Tay Con Linh o phia xa Tung San.

Chung toi cuoc bo lien tuc chung 3 tieng dong ho thi den diem truong Lung Cau, gap co giao Nhung, co Hiep va thay Lam dang ngoi co ro voi cai ret trong ngoi nha dat trong hoac o diem truong.

Cac giao vien cam ban o day da nghe nguoi dan ke nhieu ve den tho cua vua La Chi tren dinh Lung Cau va dinh thu cua ong tren dinh Gia Long, nhung deu chua biet gi nhieu. Thay Lam bao: “Nhieu luc con to mo noi len, muon di xem den tho cua ong vua nay the nao, nhung khong dam len nui vi duong xa qua, lai khong biet ro no nam o dau”.

Nha tho va mieu tho vua Gia Long nam trong khu rung nguyen sinh voi biet bao cau chuyen ve su chet choc cua nhung nguoi xam pham. Ke ca nguoi La Chi trong ban, con chau cua vi vua nay cung khong dam vao rung, tu tien mo cua den, neu nhu chua den ngay le cung vua, ma ngay le do dien ra cuc it, 15 nam moi co mot lan.

Co Chu tich Sinh cung cac can bo xa dan duong, lai trieu tap them cu Vang Diu Phu, nguoi nam duoc nhieu cau chuyen ve vua Gia Long di cung, cac thay co giao cung nai nit theo chung toi.

Khong co con duong nao len dinh Lung Cau. 15 nam dan ban moi vao rung, tim den nha tho va mieu tho vua La Chi de duoc dap dau truoc vi vua cua minh mot lan, nen loi di sau nhieu nam khong co dau chan nguoi da bi co cay, day leo bit loi chang chit. Chung toi phai bam day leo ma di, bap tay vao vach da ma treo.

Di bo chung hon tieng dong ho, vuot qua khu rung thua thi den nha tho vua Gia Long. Nha tho nam giua khu dat trong, kha quang dang. Dung truoc nha tho, phong tam mat ra bon phia, thay nui rung trung diep, dinh no noi tiep dinh kia, chim lan trong may mu.

Nha tho "vua La Chi".

Noi la nha tho vua La Chi, nhung thuc te no rat don so. Trong giong mot ngoi nha san nho, nhung khong co vach, tuong gi ca. San rong 2m, dai 3m, cao 1,5m va tu san len mai cao chung 2m.

Phia sau ngoi nha tho van con nhung cay neu, dau tich duoc dung trong le hien trau cho vua. Ngoi nha tho nay duoc nguoi La Chi goi la Khu Cu Te.

Moi nguoi den gan xem thi bi ong Vang Diu Phu ngan lai. Ong bao, da co nguoi tu tien treo len nha tho bi chet dot ngot, co nguoi bi dien khung. Chi co ngay cung vua thi 8 ong thay mo, dai dien cho 4 ho cua nguoi La Chi (gom ho Ly, ho Tan, ho Vang, ho Lung) goi la “Po mia nhu” moi duoc len nha tho de hanh le.

Trong buoi le trong dai do, lai tien hanh boi xuong ga 3 lan de chon ra mot thay cung lam chu, goi la “Po um mia”. “Po um mia” la nguoi thuc hien chu yeu cac nghi le cung vua, hien tang trau, con cac “Po mia nhu” thi phuc vu le cung. Dai dien cac dong ho va dan lang chi duoc vai lay tu xa. Nhung nguoi khong co kha nang dieu khien ma quy, than linh nhu cac thay mo ma xam pham vao nha tho se bi trung phat.

Nghe ong Phu noi the, ai cung so, khong dam lai gan ngoi nha tho do nua. Toi lieu linh dung ben mep nha, chup vai tam hinh va phat hien tren noc nha tho gac 8 cai dau trau, xep thanh 2 hang ngay ngan.--PageBreak--

Ong Vang Diu Phu ke rang, tu ngay ong be xiu, duoc bo me dan di xem hanh le cung vua, ong da thay tren noc nha tho nay co 8 cai dau trau. Bo me ong cung bao, tu khi con be da thay 8 cai dau trau tren do. Nhu vay, 8 cai dau trau da xuat hien ca tram nam tren noc ngoi nha tho nay roi.

Sau khi vua Gia Long chet di, moi doi con chau ve sau deu hanh le cung bai. Cu moi doi sau lai lam mot le cung rat lon, nhu ngay hoi danh cho tat ca nguoi La Chi. Trau, lon duoc thit rat nhieu.

Mot con to beo nhat duoc cung dang vua, sau do dam thanh nien khoe manh dung nhung thanh vau chat vat dam chet trau (giong le dam trau o Tay Nguyen) roi cat dau trau treo truoc nha tho. Sau khi thit da phan huy het, chi con tro ra xuong so cung bo sung, thi cac thay cung lam le rua xuong bang ruou roi gac len mai nha tho. Nhu vay, voi 8 dau trau gac tren mai nha tho, thi da co 8 doi con chau cua vua Gia Long to chuc hanh le cung bai.

Nhung xuong dau trau tai nha tho "vua Gia Long".

Theo truyen tung, noi xay cat ngoi nha tho nay chinh la noi vua Gia Long chet. Con ong chet nam nao thi khong ai ro, boi nguoi La Chi khong co chu viet, nen khong ghi lai duoc.

Nha nghien cuu Nguyen Van Huy, nguoi da co thoi gian nghien cuu ve van hoa La Chi khang dinh rang, nguoi La Chi dinh cu o vung dat nay rat lau roi. Ngay ca nguoi Co Lao va nguoi Nung, di cu den vung Hoang Su Phi cach nay 170 nam da thay nguoi La Chi dinh cu o vung dat nay.

Con nha nghien cuu noi tieng nguoi Phap Anbadie, trong cuon “Cac chung toc o vung cao Bac Ky tu Phong Tho den Lang Son”, viet nam 1924, khang dinh: “Nguoi La Chi la cu dan ban dia, tho dan o vung Hoang Su Phi va Xin Man da tu may ngan nam nay...”. 

Tai ngoi nha tho dien ra le cung vua Gia Long, 15 nam mot lan, nhung noi tho tu ong lai la ngoi mieu nam tit tren dinh Lung Cau. Noi do, theo truyen thuyet, ong tung co mot thoi gian duong benh, duoi su cham soc cua nguoi vo thu hai truoc khi chet.

Chung toi tiep tuc cuoc bo len dinh Lung Cau. Toan bo nui Lung Cau la mot khu rung nguyen sinh rong menh mong, ma trong do, chu yeu co 2 thu cay, gom da va mot loai cay day leo ma ong Hoang Quoc Trieu bao, no la loai thuoc cuong duong cuc quy.

Ong Phu ke rang, xua kia, dinh Lung Cau la noi o cua vua Gia Long. Ong da cho quan dot het rung, bien ca ngon nui nay thanh vuon cay, ma toan la da, cung voi loai day leo la mot vi thuoc quy, de ong boi bo suc khoe, chieu chuong cac ba vo.

“Doan tham hiem” chung toi deu thuc su ngo ngang va khong the tuong tuong noi khu rung rong ca ngan hecta nay lai lam da den vay. Nhung cay da to ca chuc nguoi om moi xue, tan la loa xoa rong menh mong, che kin ca mot vat nui. Co nhung cay ma hom, hoc cua no du de vua mot cai oto. Than nhung cay da nay chang chit loai day leo, moi day cua no to bang bap dui. Co nhung day leo dai den noi, chung toi bam di theo den chon chan moi goi moi thay ngon no quan quyt tren tan cay da khong lo.

Dong bao La Chi o xa Ban Phung rat so nhung cay da nay. Ho tin rang, than linh va vua Gia Long luon ngu o tren cac cay da de bao ho cho cuoc song dong bao, do do, phai ton trong noi o cua than linh.

Chu tich xa Vuong Duc Sinh de chai ruou duoi goc cay da, chap tay khan vai, noi dung loi khan la xin vua Gia Long va cac than linh cho thuoc ve chua benh. Khan vai xong, ong vac dao chat mot doan cay day leo to bang bap chan. Moi lan bo dao vao, “mau” tu than day leo lai tua ra, phut thanh tia. Chat dut than day, chat dich do nhu mau lan bot khi chay rong rong thanh vung duoi dat.

Theo ong Trieu, thu cay nay dem sao vang, ngam ruou uong thi cuc khoe. Cung theo ong, khong thay o noi khac co loai day leo nay. Ong biet no la vi mot lan sang Trung Quoc, thay cac thay thuoc ben do thu mua voi gia rat dat de che thuoc bo duong, tang cuong suc khoe.

Tiep tuc cuoc bo chung 2 gio dong ho trong rung da thi ngoi mieu tho vua Gia Long xuat hien duoi tan mot cay da khong lo. Ngoi mieu cuc ky don so va trong canh quan xung quanh no thi co le den ca chuc nam nay khong co nguoi vao.

Ngoi mieu duoc dung boi may cai cot go, tuong liep dan bang vau va lop phiboro ximang. Theo ong Phu, truoc day ngoi mieu lop bang go pomu, nhung dot cung vua cach nay 10 nam, dan ban “hien dai hoa” cho ngoi mieu bang cach ra tan trung tam huyen mua roi vac may tam phiboro ximang ve lop.

Toi de xuat duoc vao mieu, nhung moi nguoi deu phan doi. Chu tich xa Vuong Duc Sinh la nguoi dam lam cai viec ma khong nguoi La Chi nao dam lam, do la chat cay trong rung thieng cua vua ve lam thuoc, nhung cung khong dam mo cua ngoi mieu nay. Chi co thay cung, trong le cung vua Gia Long 15 nam to chuc mot lan, moi dam mo cua ngoi mieu thieng huyen bi nay.

Theo loi ke cua ong Sinh, ben trong ngoi mieu chi co mot pho tuong vua cung may bat huong. Khong vao duoc mieu, chung toi danh chup vai tam hinh, roi xuong nui.

Dung tren dinh Lung Cau, phong tam mat ve phia tay, trong ro dinh Gia Long lan trong may mu. Dinh Gia Long nam o vung giap ranh giua 3 xa la Ban Phung (Hoang Su Phi), Ban Diu va Nan Xin (Xin Man). Day cung la nhung xa co nhieu nguoi La Chi nhat.

Theo cac thay co giao, du khap noi troi quang, nang dep, dinh Gia Long van co mot dam may trang duc quan lay. May quanh nam phu kin dinh Gia Long cao voi voi. Tren dinh nui do, tung co dinh thu cua vua Gia Long.

Hien tai, theo cac can bo xa, nhung di tich cua dinh thu do van con, gom dau vet thanh quach, nen dinh thu, ao ca. Dieu dac biet la co mot vuon cay co thu, va cam quyt. Nhieu cay che co thu, goc to may nguoi om, tuoi tho da vai tram nam.

Cung chinh vi the, nguoi La Chi o Hoang Su Phi va Xin Man deu goi ngon nui do theo ten cua vua, tuc la nui Gia Long.     

Co mot chuyen kho tin nhung duoc chinh Chu tich xa Vuong Duc Sinh ke va sau do lai duoc Bi thu xa Ban Diu Nong Quang Phong va Chu tich xa Lu Thanh Phong xac nhan.

Chuyen rang, 10 nam truoc, ba Lung Thi Song len nui Gia Long lay re cay la do ban cho nguoi Trung Quoc mua ve lam thuoc. Re cua loai cay nay rat dat. Hoi do co gia 50 ngan dong/lang. Giong cay nay lai chi co nhieu o khu dinh thu cua vua Gia Long. Ba Song da lieu linh vao khu vuc do dao loai re cay nay, roi hai ve rat nhieu hoa qua trong vuon.

Tuy nhien, khi xuong nui, ba Song khong the di duoc. Duong nhu co mot luc nao do cu keo ba lai. 3 ngay khong thay ba ve, con chau len nui tim thi gap ba bi “nhot” tren dinh Gia Long. Gia dinh phai mo trau, lon, sam le doi len tan dinh Gia Long, roi thay cung lam le suot mot ngay, ba Song moi ve duoc. Ba Song o ban Ngam Lin. Ba da chet 3 nam nay vi benh trong. 

Toi da tim du moi cach de len dinh nui Gia Long tu huong xa Ban Diu cua huyen Xin Man, muon thay tan mat phe tich dinh thu vua La Chi, tuy nhien, cac can bo xa deu lac dau bao khong the di noi.

Chu tich Phong la nguoi La Chi, ban Ngam Lin, nha o suon nui Gia Long bao rang, chi di bo den nha ong da mat ngay duong, con tu nha ong, muon len dinh nui phai mat 2 ngay di bo nua, ma doc nui dung dung, rung ru hoang tham, khong co duong di loi lai.

Hon chuc nam nay, sau su kien ba Song, khong ai con dam len dinh nui do nua, nen co bo tien thue cung cha ai dan. Vay la toi danh quay ve trong tiec nuoi.

(Con tiep)